Спецпраект
Высылка ў трэцюю краіну: чаму для беларусаў яна можа скончыцца вяртаннем у Беларусь
Злучаныя Штаты цяпер высылаюць людзей у краіны, у якіх тыя ніколі не жылі. Для беларусаў, якія не могуць аднавіць пашпарт за мяжой і якіх улады пераследуюць за крытыку нават па-за межамі краіны, гэты шлях можа стаць яшчэ адной пагрозай.
Яшчэ нядаўна беларусы, якія прасілі прытулку ў ЗША, атрымлівалі яго часцей, чым прадстаўнікі многіх іншых краін. Цяпер сістэма, якая раней забяспечвала ім абарону, адмаўляе ў прытулку ў многіх справах, а новая практыка прадугледжвае высылку людзей не на радзіму, а ў трэція краіны, адкуль яны могуць у выніку апынуцца ў Беларусі.
Абарона, якой не стала
У 2024 фінансавым годзе іміграцыйныя суды ЗША задаволілі 88,4 % заяў беларусаў аб наданні прытулку. Нароўні з афганцамі беларусы мелі адзін з самых высокіх паказчыкаў задавальнення заяў сярод грамадзян усіх краін. Для астатніх гэты паказчык ужо зніжаўся: да чэрвеня 2026 года ён упаў да 5,5 %.
Крыніца: TRAC, Сіракузскі ўніверсітэт. На графіку злучаныя кропкі, якія адпавядаюць месяцам з даступнымі данымі. tracreports.org
Гэтая тэндэнцыя закранула беларусаў пазней, але ўсё ж закранула. На пачатку 2025 года суддзі задавальнялі 95 % іх заяў на прытулак. Потым гэтая доля пачала зніжацца квартал за кварталам — да 57 % у другім квартале 2026 года. У ліпені–жніўні паказчык вырас да 65 %. За першыя адзінаццаць месяцаў 2026 фінансавага года суддзі адмовілі ў наданні прытулку 78 беларусам — гэта больш як удвая перавышае колькасць адмоў за ўвесь 2025 фінансавы год.
Крыніца: TRAC, Сіракузскі ўніверсітэт. Даныя іміграцыйных судоў па жнівень 2026 года ўключна. tracreports.org
Змяніўся і склад суддзяў. З 735 іміграцыйных суддзяў, якія працавалі на канец 2024 фінансавага года, 279 былі звольненыя або сышлі самі на працягу наступных двух фінансавых гадоў.
279/ 735
іміграцыйных суддзяў былі звольненыя або сышлі самі ў 2025–2026 фінансавых гадах — 38 % ад складу на канец 2024 фінансавага года
Працягваюць працаваць Звольненыя або сышлі самі
Крыніца: TRAC, Сіракузскі ўніверсітэт
Услед за гэтым пачаліся затрыманні. Паводле даных самой ICE, за ўвесь 2024 год былі затрыманыя 37 беларусаў, а са студзеня 2025 года па ліпень 2026 года — 178. Арганізацыі Belarusian Refugee Support вядома прынамсі пра 127 затрыманых беларусаў.
178
беларусаў затрымала ICE са студзеня 2025 года па ліпень 2026 года
Крыніца: даныя ICE аб утрыманні пад вартай, атрыманыя на падставе Закона аб свабодзе інфармацыі (FOIA) і апублікаваныя праектам Deportation Data Project
Паводле даных ICE, з кастрычніка 2024 года па жнівень 2026 года са Злучаных Штатаў выслалі 71 беларуса. З іх 41 чалавека выслалі не ў Беларусь, а ў трэція краіны.
Крыніца: даныя ICE, атрыманыя на падставе Закона аб свабодзе інфармацыі (FOIA). Аналіз — Belarusian Refugee Support
Сетка, створаная непублічна
Са студзеня 2025 года ЗША падпісалі каля 35 двухбаковых пагадненняў аб высылцы людзей у трэція краіны. Большасць гэтых пагадненняў не апублікаваная. Кожнае прадугледжвае свае ўмовы, квоты і выплаты.
Крыніцы: Forbidden Stories; Tico Times; Modern Ghana
-
1 Пагадненні аб супрацоўніцтве ў сферы прытулку (ACA)
Заяву на прытулак у ЗША не разглядаюць па сутнасці, а чалавека накіроўваюць у іншую краіну, дзе ён можа звярнуцца па абарону.
Гандурас, Гватэмала, Эквадор, Парагвай, Уганда, Беліз
-
2 Транзітныя «масты»
Чалавека ўтрымліваюць у трэцяй краіне, пакуль афармляецца яго вяртанне на радзіму пры ўдзеле Міжнароднай арганізацыі па міграцыі (МАМ).
Панама, Коста-Рыка, Гана, Цэнтральнаафрыканская Рэспубліка (ЦАР), Экватарыяльная Гвінея
-
3 Утрыманне пад вартай
Чалавека змяшчаюць у турму або закрыты лагер у трэцяй краіне.
Сальвадор, Эсваціні, Паўднёвы Судан
Крыніцы: Migration Policy Institute; USCRI
Пасля высылкі чалавека са ЗША кантроль за яго далейшым лёсам можа быць абмежаваны. Адсутнасць эфектыўных гарантый абароны стварае рызыку ланцуговай дэпартацыі — далейшай высылкі з трэцяй краіны ў краіну, дзе чалавеку пагражае небяспека.
Тры шляхі вяртання ў Беларусь
Калі краіна, якая прыняла высланага беларуса, не дае яму магчымасці застацца і атрымаць абарону, перад ім могуць паўстаць тры шляхі вяртання ў Беларусь — амаль без альтэрнатыў.
- 1 Няма пашпарта — няма выбару
- 2 «Добраахвотнае» вяртанне
- 3 Выдача на запыт беларускіх уладаў
Крыніца: аналіз даных USCRI, Third Country Deportation Watch і судовых рашэнняў
- 1
Няма пашпарта — няма выбару
З верасня 2023 года ўказ № 278 пазбавіў беларускія дыпламатычныя прадстаўніцтвы за мяжой паўнамоцтваў выдаваць і абменьваць пашпарты, а таксама падаўжаць тэрмін іх дзеяння. Замест пашпарта можна атрымаць пасведчанне на вяртанне ў Беларусь. Без дзейнага пашпарта або іншага прызнанага праязнога дакумента магчымасці выехаць з трэцяй краіны ў іншую бяспечную краіну істотна абмежаваныя.
- 2
«Добраахвотнае» вяртанне
ЗША фінансуюць праграму вяртання Міжнароднай арганізацыі па міграцыі (МАМ) у краінах, якія прымаюць высланых людзей. Чалавек апынаецца перад выбарам: заставацца ў лагеры або гатэлі пад аховай, без ведання мясцовай мовы, грошай і прававога статусу, або вярнуцца на радзіму. У Панаме за тыдзень 171 чалавек з 299 высланых пагадзіўся вярнуцца.
- 3
Выдача на запыт беларускіх уладаў
Беларускія ўлады выкарыстоўваюць «чырвоныя паведамленні» Інтэрпола супраць эмігрантаў, прадстаўляючы палітычна матываваныя справы як звычайныя крымінальныя. Журналіст Андрэй Гнёт правёў сем месяцаў пад вартай у Сербіі пасля затрымання на запыт беларускіх уладаў.
Тое, што можа чакаць чалавека ў канцы гэтага шляху, задакументавана. Беларуса, якога Швецыя вярнула на радзіму пасля адмовы ў наданні прытулку, затрымалі адразу пасля прылёту і змясцілі ў СІЗА. Працяглае пражыванне ў ЗША і падача заявы на прытулак ужо самі па сабе могуць выклікаць падазрэнні з боку беларускіх уладаў.
Крыніца: даныя праваабарончага цэнтра «Вясна», прыведзеныя Агенцтвам Еўрапейскага саюза па пытаннях прытулку
У дакладзе Дзярждэпартамента ЗША аб правах чалавека за 2024 год зафіксаваныя катаванні, адвольныя затрыманні і транснацыянальныя рэпрэсіі з боку беларускіх уладаў. Гэтыя пагрозы прызнае сам урад ЗША.
Шэсць краін
З 28 краін, у якія выконваліся рэйсы з высланымі людзьмі, шэсць прынялі грамадзян дзяржаў былога СССР. Паводле гэтага аналізу, у чатырох з іх рызыка для беларусаў высокая або вельмі высокая. У Коста-Рыцы і Малдове яна ніжэйшая, але застаецца рэальнай: дагавор аб выдачы паміж Малдовай і Беларуссю дагэтуль дзейнічае.
Узбекістан Прававая аснова для выдачы Беларусі: Кішынёўская канвенцыя СНД 2002 года Адсутнасць эфектыўнай працэдуры атрымання прытулку: Узбекістан не з’яўляецца ўдзельнікам Канвенцыі аб статусе бежанцаў 1951 года. Прадстаўніцтва УВКБ ААН (UNHCR) было закрытае ў 2006 годзе Адсутнасць доступу да ЕСПЧ: Узбекістан не ўваходзіць у Савет Еўропы і не з’яўляецца ўдзельнікам Еўрапейскай канвенцыі па правах чалавека Прысутнасць расійскіх сілавікоў у краіне: У межах гэтага аналізу не выяўленая Вельмі высокая
Адсутнасць эфектыўнай працэдуры атрымання прытулку і магчымасці звярнуцца ў Еўрапейскі суд па правах чалавека (ЕСПЧ), а таксама супрацоўніцтва сілавых структур ствараюць высокую рызыку далейшай выдачы чалавека беларускім уладам.
Прававая аснова для выдачы Беларусі Кішынёўская канвенцыя СНД 2002 года
Адсутнасць эфектыўнай працэдуры атрымання прытулку Узбекістан не з’яўляецца ўдзельнікам Канвенцыі аб статусе бежанцаў 1951 года. Прадстаўніцтва УВКБ ААН (UNHCR) было закрытае ў 2006 годзе
Адсутнасць доступу да ЕСПЧ Узбекістан не ўваходзіць у Савет Еўропы і не з’яўляецца ўдзельнікам Еўрапейскай канвенцыі па правах чалавека
Прысутнасць расійскіх сілавікоў у краіне У межах гэтага аналізу не выяўленая
- Канвенцыя СНД аб прававой дапамозе, якая змяшчае палажэнні аб выдачы, дзейнічае для Узбекістана з 12 ліпеня 2020 года.
- Міністэрствы ўнутраных спраў дзвюх краін супрацоўнічаюць у межах сумеснай групы. У кастрычніку 2025 года іх прадстаўнікі абмяркоўвалі «барацьбу з экстрэмізмам».
- Грамадзян Казахстана і Кыргызстана, высланых з ЗША ва Узбекістан у красавіку 2025 года, адразу адправілі на радзіму.
- Прамыя авіярэйсы паміж Мінскам і Ташкентам дазваляюць хутка перавезці чалавека паміж краінамі.
Экватарыяльная Гвінея Прававая аснова для выдачы Беларусі: Не выяўлена Адсутнасць эфектыўнай працэдуры атрымання прытулку: Высланым адкрыта заяўляюць, што ім не дадуць прытулку Адсутнасць доступу да ЕСПЧ: Не ўваходзіць у Савет Еўропы Прысутнасць расійскіх сілавікоў у краіне: Расійскія вайскоўцы ахоўваюць прэзідэнта Вельмі высокая
Краіна палітычна блізкая Мінску, ахоўваецца расійскімі вайскоўцамі і адкрыта не дае прытулку.
Прававая аснова для выдачы Беларусі Не выяўлена
Адсутнасць эфектыўнай працэдуры атрымання прытулку Высланым адкрыта заяўляюць, што ім не дадуць прытулку
Адсутнасць доступу да ЕСПЧ Не ўваходзіць у Савет Еўропы
Прысутнасць расійскіх сілавікоў у краіне Расійскія вайскоўцы ахоўваюць прэзідэнта
- З першых 29 высланых больш за палову ўжо адпраўлены на радзіму.
- Да 800 расійскіх вайскоўцаў «Афрыканскага корпуса» ахоўваюць прэзідэнта Абіянга.
- У 2023 годзе Абіянг і Лукашэнка абмяняліся візітамі і падпісалі пагадненні да 2026 года.
Цэнтральнаафрыканская Рэспубліка (ЦАР) Прававая аснова для выдачы Беларусі: Не выяўлена Адсутнасць эфектыўнай працэдуры атрымання прытулку: Канвенцыя фармальна ёсць, фактычна не працуе Адсутнасць доступу да ЕСПЧ: Не ўваходзіць у Савет Еўропы Прысутнасць расійскіх сілавікоў у краіне: «Вагнер» ахоўвае прэзідэнта і патрулюе сталіцу Вельмі высокая
Ні бяспечна жыць, ні разлічваць на суд. Адзіны выхад, які прапануюць, — вяртанне праз IOM, гэта значыць у Беларусь.
Прававая аснова для выдачы Беларусі Не выяўлена
Адсутнасць эфектыўнай працэдуры атрымання прытулку Канвенцыя фармальна ёсць, фактычна не працуе
Адсутнасць доступу да ЕСПЧ Не ўваходзіць у Савет Еўропы
Прысутнасць расійскіх сілавікоў у краіне «Вагнер» ахоўвае прэзідэнта і патрулюе сталіцу
- Узброены канфлікт з 2013 года; эксперты ААН фіксуюць пазасудовыя пакаранні з удзелам расійскіх наймітаў.
- Частка «вагнераўцаў» пасля 2023 года базавалася ў Беларусі.
- ЗША накіравалі $85 млн на праграму IOM у краіне.
Панама Прававая аснова для выдачы Беларусі: Не выяўлена Адсутнасць эфектыўнай працэдуры атрымання прытулку: Для высланых — толькі 30 дзён транзіту Адсутнасць доступу да ЕСПЧ: Не ўваходзіць у Савет Еўропы Прысутнасць расійскіх сілавікоў у краіне: Не выяўлены Высокая
Рэжым пабудаваны так, каб чалавек з’ехаў. Праз 30 дзён беларус без сапраўднага пашпарта можа паехаць толькі ў Беларусь.
Прававая аснова для выдачы Беларусі Не выяўлена
Адсутнасць эфектыўнай працэдуры атрымання прытулку Для высланых — толькі 30 дзён транзіту
Адсутнасць доступу да ЕСПЧ Не ўваходзіць у Савет Еўропы
Прысутнасць расійскіх сілавікоў у краіне Не выяўлены
- Высланых трымалі ў ізаляцыі, забіралі тэлефоны; тых, хто адмовіўся вяртацца, вывезлі ў лагер каля джунгляў Дарыена.
- Ноты 2026 года: да 50 чалавек у месяц і транзітны дакумент на 30 дзён без доступу да прытулку.
Коста-Рыка Сюды ўжо быў перамешчаны беларус Прававая аснова для выдачы Беларусі: Не выяўлена Адсутнасць эфектыўнай працэдуры атрымання прытулку: Суд незалежны, але доступ да працэдуры абмежаваны Адсутнасць доступу да ЕСПЧ: Не ўваходзіць у Савет Еўропы Прысутнасць расійскіх сілавікоў у краіне: Не выяўлены Ад сярэдняй да высокай
Бяспечней за іншыя лацінаамерыканскія напрамкі, але не бяспечная. Хто не паспее падаць на прытулак, застанецца без мовы, працы і пашпарта перад адзінай прапановай — вяртаннем праз IOM.
Прававая аснова для выдачы Беларусі Не выяўлена
Адсутнасць эфектыўнай працэдуры атрымання прытулку Суд незалежны, але доступ да працэдуры абмежаваны
Адсутнасць доступу да ЕСПЧ Не ўваходзіць у Савет Еўропы
Прысутнасць расійскіх сілавікоў у краіне Не выяўлены
- Па пагадненні 2026 года перамешчана 424 чалавекі на 20 рэйсах.
- Першую групу каля двух месяцаў трымалі ў закрытым цэнтры CATEM; амаль палова вярнулася на радзіму.
- Больш за 40 праваабарончых арганізацый патрабуюць спыніць ланцуговыя высылкі.
Малдова Прававая аснова для выдачы Беларусі: Мінская канвенцыя СНД 1993 года не дэнансаваная Адсутнасць эфектыўнай працэдуры атрымання прытулку: Удзельнік Канвенцыі 1951 года, суды разглядаюць запыты Адсутнасць доступу да ЕСПЧ: Савет Еўропы — даступныя тэрміновыя меры ЕСПЧ Прысутнасць расійскіх сілавікоў у краіне: Расійскія войскі ў Прыднястроўі, па-за кантролем Кішынёва Ад сярэдняй да высокай
Дагавор пра выдачу з Беларуссю дзейнічае, і гэта рэальная рызыка. Яго стрымліваюць малдаўскія суды і тэрміновыя меры ЕСПЧ, але не выключаюць; статус пасля 90 дзён не вызначаны.
Прававая аснова для выдачы Беларусі Мінская канвенцыя СНД 1993 года не дэнансаваная
Адсутнасць эфектыўнай працэдуры атрымання прытулку Удзельнік Канвенцыі 1951 года, суды разглядаюць запыты
Адсутнасць доступу да ЕСПЧ Савет Еўропы — даступныя тэрміновыя меры ЕСПЧ
Прысутнасць расійскіх сілавікоў у краіне Расійскія войскі ў Прыднястроўі, па-за кантролем Кішынёва
- У 2026 годзе — чатыры рэйсы, больш за 30 чалавек з Расіі, Кыргызстана, Грузіі і Арменіі.
- У 2025 годзе раскрыта сетка КГБ, куды ўваходзіў былы намеснік кіраўніка малдаўскай спецслужбы.
Ацэнка аўтараў даклада на падставе адкрытых крыніц. Не з’яўляецца афіцыйнай класіфікацыяй
2026 год па месяцах
Справы беларусаў ужо не гіпатэтычныя.
-
Федэральны суддзя ў Масачусэтсе ў справе D.V.D. v. DHS адмяніў правілы DHS аб высылцы ў трэція краіны і запатрабаваў належнага паведамлення.
- Беларусы
23-гадовага беларуса, які заяўляў пра палітычны пераслед, перамяшчаюць у Коста-Рыку ў складзе групы з 22 чалавек. Яго далейшы лёс невядомы.
- Беларусы
Суды спыняюць разгляд спраў аб прадастаўленні прытулку пяці беларусам і пастанаўляюць перамясціць іх у Беліз — хоць пагадненне з Белізам, згодна з яго тэкстам, тычыцца толькі Цэнтральнай Амерыкі і Карыбскага рэгіёна.
-
Спецпасланнік ЗША Джон Коўл дамагаецца вызвалення 25 палітвязняў; раней былі вызваленыя яшчэ 52. Мінск высылае вызваленых за мяжу, некаторых — без пашпартоў.
-
Апеляцыйны суд Першай акругі аднагалосна пакінуў у сіле рашэнне суда Масачусэтса.
-
Вярхоўны суд прыпыняе дзеянне рашэння да слуханняў у снежні. Да таго часу высылка магчымая без папярэдняга паведамлення.
Вашынгтон шляхам перамоў дамагаецца вызвалення беларусаў з турмаў — і адначасова адпраўляе іншых па дарозе, якая заканчваецца турмой. Кожны беларус, вернуты праз трэцюю краіну, — патэнцыйна новы палітвязень і будучы прадмет торгу.
Што кажа закон
Закон ЗША наўпрост не забараняе высылку ў трэцюю краіну. Ён забараняе адпраўляць чалавека туды, дзе пад пагрозай яго жыццё ці свабода. У выпадку беларусаў гэтая забарона павінна распаўсюджвацца і на высылку ў трэція краіны, бо з іх прадказальна вядзе дарога ў Беларусь.
Нормы
- 1951 · CAT
- Канвенцыя аб статусе бежанцаў і Канвенцыя супраць катаванняў забараняюць вяртаць чалавека туды, дзе яму пагражаюць пераслед або катаванні. Ланцуговая высылка таксама забароненая.
- 8 U.S.C. § 1231(b)(3)
- Забарона высылкі туды, дзе жыццю або свабодзе чалавека пагражае небяспека праз яго палітычныя погляды.
- 8 U.S.C. § 1158(a)(2)(A)
- Пагадненне ACA прымяняецца толькі тады, калі ў трэцяй краіне ёсць поўная і справядлівая працэдура разгляду заяў аб прадастаўленні прытулку.
Чаму ў выпадку беларусаў гэтыя нормы не выконваюцца
- Запэўніванні краіны, якая прымае чалавека, тычацца толькі яе ўласнага абыходжання з ім, але не таго, што зробяць беларускія ўлады пасля яго непазбежнага вяртання.
- Вяртанне прадказальнае: указ № 278 пакідае беларусу толькі пасведчанне на вяртанне, а краіны, якія прымаюць высланых, афіцыйна вызначаюць сваю ролю як садзейнічанне рэпатрыяцыі.
- Ва Узбекістане і Экватарыяльнай Гвінеі няма доступу да прытулку, а ў Панаме яго замяняе 30-дзённы транзіт — «поўнай і справядлівай працэдуры» там няма.
Практычная выснова: не чакайце паведамлення. Пра страх перад высылкай у трэція краіны трэба загадзя заявіць у межах сваёй справы.
Што павінна змяніцца
Грамадзян Беларусі трэба выключыць з практыкі высылкі ў трэція краіны. Для іх гэта азначае высылку ў Беларусь.
Адміністрацыі ЗША
- Не адпраўляць грамадзян Беларусі ў трэція краіны і не ўключаць іх у спісы асоб для перадачы.
- У любым выпадку забараніць высылку беларусаў ва Узбекістан, Экватарыяльную Гвінею і ЦАР.
- Патрабаваць пісьмовых запэўніванняў, што беларусаў не перададуць уладам Беларусі і не будуць схіляць да вяртання праз IOM.
Кангрэсу
- Запытаць у DHS, колькі беларусаў выслана ў трэція краіны, у якія менавіта і які іх далейшы лёс.
- Уключыць выпадкі высылкі беларусаў у расследаванні Сената адносна сакрэтных пагадненняў аб высылцы.
Іміграцыйным адвакатам
- У кожнай справе беларуса загадзя заяўляць пра страх перад высылкай у трэція краіны і ланцуговай высылкай, не чакаючы паведамлення.
- У адказ на хадайніцтвы на падставе ACA прадстаўляць доказы індывідуальнай рызыкі і адсутнасці справядлівай працэдуры разгляду заяў аб прадастаўленні прытулку.
Дыяспары і праваабаронцам
- Весці адзіны ўлік выпадкаў высылкі беларусаў у трэція краіны і адсочваць далейшы лёс гэтых людзей.
- Наладзіць сувязь з праваабаронцамі ў Коста-Рыцы і Панаме, каб высланыя адразу атрымлівалі дапамогу.